- 3 - مقدمه‌اى كه بر « روزنامه‌هاى مرآت السفر و اردوى همايون » نوشته شده تهران ، 1363 در آغاز بايد گفت كه اطلاق نام روزنامه برين دو نشريه از باب آن است كه در ادبيات كهن ايران و نيز در عصر ناصرى كلمهء روزنامه را براى ضبط وقايع و اتفاقاتى كه روزانه پيش مىآمده به كار گرفته‌اند و در مقابل كلمهء Newspaper انگليسى بهنگامى كه ايرانيان بانتشار روزنامه در اروپا آشنا شده بودند لفظ « كاغذ اخبار » را مرسوم ساخته بودند . پس از آن آرام‌آرام « كاغذ اخبار » جاى خود را به روزنامه داد . « 1 » گواه ديگر بر اين‌كه روزنامه بر ضبط شرح وقايع روزانه اطلاق مىشد عنوان « روزنامهء سفر » است براى سفرنامهء ناصر الدينشاه ( نمارستاق ) كه در روزنامهء شرف چاپ شده و محمد حسن خان اعتماد السلطنه آن سفرنامه را « روزنامهء سفر » ناميده است . « 2 » ناصر الدين شاه سفردوست بود و براى سفرهاى خود سفرنامه مىنوشت « 3 » و اگر خود حال و دقت نداشت ديگران را به سفرنامه‌نويسى از گردشها و سفرهاى خود برمىگماشت . « 4 » مجموعه‌اى كه درين مجلد به طبع مىرسد حاوى دو روزنامهء سفرست :

--> ( 1 ) - اصطلاح « كاغذ اخبار » و « ورق اخبار » در سفرنامهء رضا قلى ميرزا چندبار به كار رفته است ( از جمله ص 557 و 559 ) . ميرزا صالح شيرازى هم كه مؤسس نخستين روزنامهء فارسى است نشريه خود را « كاغذ اخبار » ( منتشر شده 25 محرم 1253 ) ناميده بود . به كتاب ميرزا تقى خان امير كبير تأليف عباس اقبال آشتيانى ( ص 145 ) مراجعه شود . ( 2 ) - در شمارهء 2 ( صفر 1300 ) ببعد روزنامه شرف طبع شده است . ( 3 ) - تفصيلى درين موضوع بطور مقدمه بر سفرنامهء عتبات او نوشته‌ام ( تهران ، انتشارات گلستان ، 1362 ) و مخلص از آن در مجلهء آينده سال نهم ( 1362 ) طبع شده است . صفحات 799 ببعد از كتاب حاضر ديده شود . ( 4 ) - حكيم الممالك ( علينقى ) ، ميرزا على خان منشى حضور ( امين الدوله بعدى ) و محمد حسن خان اعتماد السلطنه از سفرنامه‌نگاران ناصر الدينشاه بوده‌اند .